محمد خزائلى

23

شرح بوستان ( فارسى )

بر آنست كه استاد شيراز ، اين كتاب را ديده باشد . ج - در همين سده ، دو تن از فقها به جنبهء فقهى احكام و اوامر سلطان توجه كرده‌اند و كتابهائى به نام احكام السلطانيه نوشته‌اند ؛ يكى از آنان اقضى القضاة ابو الحسن على بن محمد بن حبيب البصرى البغدادى معروف به « ماوردى » متوفى بسال چهارصد و پنجاه است كه كتاب او الاحكام السلطانيه و و الولايات الدينيه نام دارد و مسائل را بر مبناى فقه شافعى مورد بحث قرار داده است . ديگر ابى العلى محمد بن الحسين الغراء حنبلى است كه كتاب وى به نام الاحكام السلطانيه موسوم و مبناى بحث آن فقه حنبلى است . ( متولد سال سيصد و هشتاد و متوفى بسال چهارصد و پنجاه و هشت هجرى ) . د - نصيحت الملوك : كتابى است از مصنفات حجة الاسلام ابو حامد محمد بن محمد غزالى طوسى كه در آن جنبهء دينى با جنبهء اخلاقى و سياسى آميخته است و پس از بيان ده اصل دين و ده فرع و تمثيلات ده‌گانه دربارهء دنيا ، غزالى در موضوع وارد شده و مطالب و اندرزهائى را كه در سياست كشور و تدبير منزل به كار آيد ، خلال هفت باب بيان كرده است . اين كتاب را مجد الدين ابو الحسن على بن مبارك بن موهوب عموى ابن مستوفى به نام « التبر المسبوك فى النصيحة الملوك » تعريب كرده و بيكى از اتابكان موصل ، شايد به نام آلب قتلق تقديم داشته است . تأثير نصيحت الملوك غزالى در گلستان و بوستان سعدى همچون تأثير روان در بدن است كه در همهء نقاط سارى است ولى جايى مخصوص به خود ندارد ، مع‌هذا برخى از مطالب آن گويى در بوستان منظوم شده است . گذشته از آنكه باب هفتم بوستان و گلستان چيزى شبيه و هم مضمون به بابهاى پنجم و ششم نصيحت الملوك است و علاوه بر آنكه شايد تخصيص يافتن قسمتى از گلستان و بوستان به بيان حال زنان ، ناشى از انديشه‌هاى مندرج در باب هفتم آن كتاب باشد ، چند نمونه از مضامين نصيحت الملوك كه در بوستان ، صورت نظم به خود گرفته است ، در اينجا مذكور مىافتد . « هر پادشاهى كه از رعيت بر جور چيزى ستاند و به خزينه بنهد ، همچنان بود كه كسى بنيان ديوار بكند ، تر و هنوز خشك ناشده ، سر ديوار برنهد نه سر ماند و نه بن . » « بهترين جهدى ، ملك را آنست كه به تن حرب نكند ، تا كارش برآيد كه بسيار جانها بجان وى باز بسته است و صلاح رعيت اندر زندگانى وى است ، پس چنان